Być księżniczką?

Ale zaraz, zaraz… pomyślicie zapewne, drodzy Czytelnicy. Bajka o księciu i księżniczce? Znamy, znamy! Ona jest piękna, powabna, i czeka, aż książę na białym koniu uratuje ją z wieży, wyzwoli spod czaru jakiejś złej wiedźmy, zabierze ze sobą, i będą żyli długo i szczęśliwie… Skąd więc nagle ta zbuntowana księżniczka?!

Bajki, baśnie i legendy od zarania dziejów ludzkości pełniły wiele funkcji – miały nie tylko wzruszać, przerażać, bawić; stanowiły również zapis tradycyjnych wartości, uczyły społecznych wzorców pożądanych zachowań. Masowym producentem wzruszeń i emocji dla najmłodszych od samego początku swojego istnienia było studio animacji Walta Disneya, które za sprawą kinowych adaptacji tradycyjnych baśni stało się znaczącym wychowawcą pokoleń dzieci i młodzieży. Disneyowskie postacie od zawsze były wyraźnie i prosto zarysowane: chodziło nie tylko o przedstawienie dobra i zła w zrozumiałej formie, ale również o jasne określenie ról przynależnych płciom.

Śnieżka i krasnoludki…

Starsze bajki Disneya prezentowały księżniczki będące uosobieniem stereotypu charakterystycznego dla „płci słabszej”– Śnieżka z 1937 roku była pierwszą taką disneyowską księżniczką: dobrą, piękną, uroczą, sympatyczną, ufną, łagodną, delikatną, szczerą, która  „nigdy nie narzeka”, „lubi gotować i sprzątać, zawsze chętnie pociesza innych, a sama czeka na swojego wymarzonego księcia”. Co więcej, Śnieżka jest skrajnie naiwna i zupełnie bezbronna – sama, bez opieki innych, nie jest w stanie przeżyć nawet jednego dnia. Nie ma też żadnego wpływu na bieg wydarzeń – pozostaje zupełnie bierna, pomimo złego traktowania, oczekując ratunku ze strony księcia lub krasnali:

Wszystkie pierwsze produkcje Disneya  przedstawiały swoje księżniczki bardzo podobnie: jako „damy w potrzebie”. Były to panny bezwolne i całkowicie zależne od innych, które z pokorą znosiły swój los, a ich najmniejsze nawet próby przejęcia inicjatywy były duszone w zarodku – lub, co gorsza, nie przynosiły żadnych efektów.  Następczynie Śnieżki, Aurora – „Śpiąca królewna” i Kopciuszek, także rozpaczliwie bały się podejmowania jakichkolwiek decyzji. Aurora zapada w sen (metafora całkowitej ucieczki w bierność)!, a Kopciuszek idzie na bal wyłącznie dzięki intensywnym staraniom innych, samej nawet nie kiwając palcem.

Wszystkie znane bajkowe postacie wykreowane przez Disneya doskonale wpisywały się w stereotypy związane z płcią. W latach 40 i 50 takie przedstawianie kobiety było zupełnie naturalne w stosunku do ówczesnej rzeczywistości – kobiety w tym czasie raczej nie pracowały, spędzały czas w domu, a ich rola życiowa ograniczała się do bycia idealną żoną i matką.

Bezcenne rady bajkowych księżniczek dla każdej dziewczyny

Warto jednak nadmienić, że kolejne księżniczki Disneya, jak np. Pocahontas czy Mulan, są już bardziej walecznymi kobietami… Nadal jednak nie mają racji bytu bez mężczyzny-księcia – ich potrzeby i dążenia są przedstawiane z męskiej perspektywy. Często opisywane jako osoby pełne energii, niezależne, odważne i żądne przygód, stroniące od typowo „kobiecych” zajęć – koniec końców przewartościowują swoje marzenia, nierzadko w imię miłości ryzykując utratę wolności, zdrowia, a nawet życia:

Disney jeszcze w latach 90 nie daje kobiecie pełnej autonomii – Mulan, która walczy o swój kraj i rodzinę, musi się przebrać za mężczyznę; ostatecznie, to od „tego jedynego” zależy jej los. Silną, choć pełną kobiecości i wdzięku postacią, jest też Pocahontas  – to ona uczy swego kawalera zasad panujących w jej świecie, pełni rolę przewodnika, pośredniczy między wrogimi obozami, a wreszcie ratuje ukochanemu życie. Sama podejmuje też decyzję o swym dalszym życiu, a w imię większego dobra  – odchodzi. Bella z „Pięknej i bestii” rozwija się i dokształca, jest indywidualistką wierzącą w rozwój nauki; odrzuca zaloty mężczyzny, który wierzy, że miejsce kobiety jest w kuchni. Arielka – Mała Syrenka, której historia w andersenowskim oryginale kończy się dramatycznie, jest u Disneya przedstawiona jako zadziorna, zuchwała, zbuntowana nastolatka, której marzeniem jest wyrwanie się z podwodnego świata; podobnie, jak zamknięta w wieży Roszpunka, w której marzeniach brak jest miejsca dla księcia (przynajmniej na początku) – wolałaby raczej zakosztować nieco wolności. Co więcej, przypadkowy „książę”, który trafia do jej wieży, dziwi się, że po prostu nie zrobi tego, czego pragnie.

„Wyrwanie się” z wieży / zamknięcia / odosobnienia, gdzie panienka trafiła za sprawą jakiejś starszej kobiety (złej wiedźmy / macochy itp.) jest typowym motywem dla wszystkich tych bajek. Co ciekawe, metafora zerwania więzi z matką i „ucieczki” z domu rodzinnego, współcześnie coraz częściej realizowana jest przez księżniczki już bez (aktywnego) udziału mężczyzny i zgoła inaczej niż przez szybkie zamążpójście za pierwszego lepszego księcia; często też i na uczucie nasz męski bohater musi sobie zasłużyć…

Nie takie z nas prawdziwe księżniczki…

Popularność „Shreka” produkcji DreamWorks SKG, który zrobił furorę na całym świecie, zbiegła się zkryzysem księżniczek Disneya. W „Shreku” klasyczna baśń, w której księżniczka bezczynnie czeka na swojego księcia, zostaje wyśmiana; kultowa bajka pełna jest ironii i humoru, a „prawdziwa” księżniczka okazuje się brzydką ogrzycą, która z upodobaniem beka i puszcza bąki…

Fiona – całkiem nietypowa księżniczka

Disney, pomimo pewnych istotnych zmian, jakie zaszły w jego produkcjach, wciąż kieruje się przekonaniem, że kobieta, pomimo silnego charakteru, musi emanować też tradycyjnymi żeńskimi cechami: delikatnością, łagodnością, pięknem, a prędzej czy później ulec upragnionemu mężczyźnie. Co więcej, Disney wciąż kultywuje pogląd, że kobieta powinna zawsze wyglądać piękne i skupiać się bardziej na wyglądzie niż na innych, wewnętrznych cechach. Jak zauważają badacze i badaczki, w disneyowskich animacjach, które wychowują kolejne pokolenie młodych ludzi, wciąż brakuje modelu bohaterki, której jedynym sensem życia koniec końców nie byłoby spełnienie u boku przystojnego księcia.

Jaki zatem faktycznie jest archetyp księżniczki naszych czasów? Czy oznacza on ciągłe zmagania ze sobą, w wyborze pomiędzy byciem różową, uległą męską fantazją, a silną, niezależną kobietą, realizującą własne życiowe cele? Czy „Merida waleczna” pokaże zupełnie nowy wymiar disneyowskiej księżniczki i zostanie pierwszą prawdziwie wyzwoloną bohaterką dziecięcej wyobraźni? Jeśli tak – jak tym razem na dużym ekranie zostanie przedstawiona recepta na „kobiece spełnienie?” Jak – wg twórców – kobieta można osiągnąć swój życiowy ideał szczęścia?

Ostatecznie, ludzkie potrzeby są tak skonstruowane, że większość z naszych marzeń o „życiu jak w bajce” (bez względu na płeć), tak naprawdę dotyczy spędzenia go u boku ukochanej osoby; w zgodzie z samym sobą…